2-3-5- مراحل مشارکت43
2-3-6- اشکال مشارکت:44

2-3-7- گونه های مشارکت شهروندان:46
2-3-8- مراحل تحول تاریخی مشارکت49
2-3-9- الگوهای مشارکتی تجربه شده در دو دهه اخیر50
2-3-10- مزایای مشارکت52
2-3-11- موانع مشارکت:53
2-3-12- ابعاد نظری مشارکت:55
2-3-12-1- پارادایم واقعیت اجتماعی:55
2-3-12-2- پارادایم تعریف اجتماعی:56
2-3-12-3- پارادایم رفتار اجتماعی:56
2-3-12-3- پارادایم ترکیبی:57
2-3- 13- نظریه های مشارکت پذیری:58
2-3-13-1- نظریه هانتیگتون ونلسون:58
2-3-13-2- نظریه مشارکتی جان ترنر:59
2-3-13-3- نظریه مشارکتی جیمز میجلی:61
2-3-13-4- نظریه مشارکتی اسکات دیوید سون:62
2-3-13-5- نظریه مشارکتی دیوید دریسکل:63
2-3-14- ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻣﺮدﻣﯽ در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰی و توسعه ﺷﻬﺮی:64
2-3-15- جمع بندی:68
2-3-16- مدل مفهومی تحقیق:69
فصل سوم: ویژگی های جغرافیایی محدوده مورد مطالعه
3-1- موقعیت جغرافیایی استان اردبیل:71
3-2- موقعیت جغرافیایی شهر اردبیل72
3-3- وضع کمی و کیفی کالبدی شهر اردبیل75
3-3-1- آموزشی:75
3-3-1-1- کودکستان:75
3-3-1-2- دبستان:76
3-3-1-3- راهنمایی:77
3-3-1-4- دبیرستان:78
3-3-1-5- آموزش عالی:79
3-3-2- بهداشت و درمانی:79
3-3-3- مذهبی:80
3-3-4- فرهنگی:81
3-3-5- ورزشی:81
3-3-6- فضای سبز:82
3-3-7- اداری:83
3-3-8- تاسیسات و تجهیزات شهری:84
3-3-9- تجاری:84
3-3-10- حمل و نقل:85
3-4- وضع کمی و کیفی کالبدی شهر اردبیل85
فصل چهارم: نتایج و یافته های تحقیق
4-1- یافته های توصیفی:88
4-1-1- خصوصیات فردی جمعیت نمونه:88
4-1-2- توصیف وضعیت مشارکت شهروندان89
4-1-2- توصیف وضعیت توسعه شهری96
فصل پنجم: آزمون فرضیه ها، نتیجه گیری و پیشنهادات
5-1- آزمون فرضیات:103
5-1-1- آزمون فرضیه اصلی تحقیق:103
5-1-2- آزمون فرضیه اول:104
5-1-3- آزمون فرضیه دوم:105
5-1-4- آزمون فرضیه سوم:105
5-1-5- آزمون فرضیه چهارم:106
5-2- نتیجه گیری:108
5-3- پیشنهادات:111
5-3-1- پیشنهادهای کاربردی:111
5-3-2- پیشنهاد برای تحقیقات آتی:112
منابع:113
ضمائم:114
1-1- بیان مسأله:
ﺷﻬﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺪﻳﺪه ای ﭘﻴﭽﻴـﺪه و ﭘﻮﻳﺎﺳـﺖ ﻛـﻪ در ﮔﺬر زﻣﺎن ﻫﻤﻮاره دﭼﺎر ﺗﺤﻮﻻﺗﻲ ﻛﺎﻟﺒـﺪی، اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ، اﻗﺘﺼﺎدی و ﺣﺘﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮕـﻲ ﻣـﻲﺷـﻮد. ﭼﻨـﻴﻦ ﺗﺤﻮﻻت وﺳﻴﻌﻲ ﻣﺘﺄﺛﺮ از رﺷﺪ ﮔﺴﺘﺮده ﺟﻤﻌﻴﺖ ﺷﻬﺮی اﺳــﺖ؛ ﭼﻨﺎﻧﻜــﻪ ﺑﻌــﺪ از ﺟﻨــﮓ ﺟﻬــﺎﻧﻲ دوم، ﻳﻜــﻲ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺸﻜﻼت ﺑـﻪ وﺟـﻮد آﻣـﺪه در ﻛﺸـﻮرﻫﺎی در ﺣــﺎل ﺗﻮﺳــﻌﻪ، رﺷــﺪ و ﺗﻮﺳــﻌﻪ ﺷــﺘﺎﺑﺎن و ﻧــﺎﻫﻤﮕﻮن ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺑـﻮده اﺳـﺖ. ﭘﻴﺎﻣـﺪ ﭼﻨـﻴﻦ رﺷـﺪ اﻧﻔﺠـﺎری ﺟﻤﻌﻴﺖ ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻦ، ﺑﻪ ﭘﻴـﺪاﻳﺶ اﭘﻴـﺪﻣﻲ ﮔﺴـﺘﺮده ﻓﻘـﺮ ﺷﻬﺮی ﻣﻨﺠﺮﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ. در ﺑﺴـﻴﺎری ﻣـﻮارد، ﻇﻬـﻮر ﭼﻨﻴﻦ ﭘﺪﻳﺪهای در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﮔﺴﺘﺮده روﺳـﺘﺎﻳﻲ و ﻳﺎ ﺣﺘﻲ ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻛﻮﭼﻚ و ﻣﺘﻮﺳﻂ ﺑﻪ ﻛﻼﻧﺸﻬﺮﻫﺎ ﺑﻮده اﺳــﺖ. ﺑﻨــﺎﺑﺮاﻳﻦ، در ﻧﺘﻴﺠــﻪ ﭼﻨــﻴﻦ رﺷــﺪ ﻧﺎﺑﻬﻨﮕــﺎﻣﻲ، ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺷﻬﺮی ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻓﻘﺪان ﻣﻨﺎﺑﻊ و زﻣﺎن ﻻزم ﺑﺮای ﭘﺎﺳــﺨﮕﻮﻳﻲ ﺑــﻪ ﻧﻴﺎزﻫــﺎی ﻓﺰاﻳﻨــﺪه ﺷــﻬﺮوﻧﺪان، دﭼــﺎر ﻣﻌﻀﻠﻲ ﮔﺮدﻳﺪه ﻛﻪ رﻫﺎﻳﻲ از آن را ﺗﻨﻬـﺎ در ﭼـﺎرﭼﻮب راهﺣﻞﻫﺎی ﻧﻮﻳﻦ ﻣﻲﺗﻮان ﺟﺴﺘﺠﻮ ﻛﺮد. ﻃـﺮح ﻣﻔـﺎﻫﻴﻢ ﻧﻮﻳﻨﻲ ﭼﻮن ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزی، ﻣﺸﺎرﻛﺖ، ﺣﻜﻤﺮاﻧﻲ ﺧـﻮب ﺷﻬﺮی، ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﻳﺪار، رﻗﺎﺑﺘﻲ ﻧﻤـﻮدن ﺷـﻬﺮﻫﺎ، ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪرﻳﺰی اﺳﺘﺮاﺗﮋﻳﻚ، ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪرﻳـﺰی ﻣﺤﻠـﻪﻣﺤـﻮر و ﻏﻴـﺮه، ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪه ﻣﻮﺟﻲ ﻧﻮﻳﻦ در ﺗﻔﻜﺮ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳـﺰی ﺷـﻬﺮی اﺳﺖ. در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن، ﻓﺮآﻳﻨـﺪ اﺳـﺘﺮاﺗﮋی ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﺷـﻬﺮی مشارﻛﺖ در ﮔﺮوهﻫﺎ، اﻧﺠﻤﻦﻫﺎ، ﻧﻬﺎدﻫﺎ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫـﺎی اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ از ﺷـﺎﺧﺺ ﻫـﺎی ﻣﻬـﻢ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻓﺮض ﺷﺪه اﺳﺖ.
در واقع اصل مشارکت در برنامه ریزی توسعه همزمان با تکامل و اصلاح نگرش به مفهوم توسعه جایگاه بیشتری یافته است. به عبارت دیگر، تأکید بر اصل مشارکت در برنامه ریزی از این جهت است که توسعه بیش از همه بر انگیزش و یادگیری نیازمند است و در بهبود و کفایت مستمر توانایی های درونی تجلی می یابد بر همین اساس برنامه ریزی توسعه به طور جدی به دموکراسی در اهداف و روشها وابسته خواهد بود. برنامه های ملی، مسئولیت مشترک سازمانها و نهادهایی است که بر همدیگر تأثیر می گذارند و از سوی دیگر هر چه مشارکت مردم عادی و گروههای ذینفع از قبیل نهادهای صنفی یا احزاب سیاسی در تهیه و اجرای برنامه ها افزایش یابد برنامه ریزی آنها معنادارتر است. بر این اساس نظام برنامه ریزی توسعه باید به گونه ای طراحی شود که حجم گسترده ای از مشارکت را در کلیه سطوح داشته باشد. مشارکت مورد نظر تنها به دوره طراحی برنامه مربوط نمی شود بلکه همه مراحل مطالعات، هدفگذاری، سیاستگذاری، ارزیابی، تأمین منابع، اجرا، نظارت و ارزشیابی را در بر می گیرد (مرکز تحقیقات ایران،1381: 29).
موسسه تحقیقاتی ملل متحد برای توسعه اجتماعی مشارکت را «کوششهای سازمان یافته برای افزایش کنترل بر منابع و نهادهای نظم دهنده در شرایط اجتماعی معین از سوی برخی از گروه ها وجنبش هایی که تا کنون ازحیطه اعمال چنین کنترلی محروم ومستثنی بوده اند» تعریف می کند (غفاری، 1380: 37). بر مبنای این تعریف توانمندسازی گروههای محروم و جدا افتاده برای ورود آنها به فرایند مشارکت در تصمیم سازی و نظارت بر امور مربوط به خود، از اهمیت بالایی برخوردار می باشد. مجید رهنما با رویکردی توسعه ای ورود مردم به عرصه تصمیم سازی وکنترل را مستلزم توجه به پیش فرضهای «مشارکت مردمی» شامل :غلبه بر موانع موجود در مسیر مشارکت مردم در توسعه، ترجیح راهبرد مشارکت بر سایر راهبردهای توسعه وامکان سازمان یابی مردم درجهت تامین مقاصد خویش می داند (رهنما، 1381: 121و122).
باتوجه به تغییر مفهوم توسعه و راهبردهای اساسی آن درنیم قرن گذشته اگر تغییری در محوریت توسعه لازم باشد، روشن است که باید دیدگاه صاحب نظران و اندیشمندان از دریچه محدود اقتصادی وتاکید صرف به سرمایه وکارایی به سمت تعیین این مساله سوق یابد که این تغییرات چگونه می تواند دراندیشه ها موثر افتند. جریان مشارکت که محور آن را احساس تعلق وگفتگوی آزاد وگسترده تشکیل می دهد، می تواند دراین راه نقش موثری ایفا کند. البته مفهوم مشارکت دراین حد خلاصه نمی شود و به تصمیم گیریهای دولت درسطوح ملی و بازارهای کار وسرمایه نیز گسترش می یابد. نکته حائز اهمیت دراین نوع برداشت ازمفهوم مشارکت وارتباط آن با توسعه این است که در توسعه همه جانبه، مشارکت تنها به رای دادن خلاصه نمی شود بلکه فراتر از آن، مشارکت باید شرایط گفتگوی آزاد و شرکت فعال در فعالیتهای اجتماعی را برای عموم مردم فراهم سازد، ازطرفی مشارکت نیازمند موقعیتی است که افراد بتوانند در تصمیم هایی که در سرنوشت آن ها موثر است تاثیرگذار باشد. مشارکت به طورعام موجب افزایش کارایی برنامه های توسعه می شود وکیفیت تصمیم گیریها را بالا می برد و دولتها راتشویق می کند تا با قدرت و توان بیشتری به سازماندهی ساختارهای نامتمرکز بپردازند. دیدگاه مشارکت فعالانه مردم، کوشش می کند تا فرایند برنامه ریزی واجرای موثر تغییرات قابل قبول را بهبود بخشد و از خطرات و تهدیدات احتمالی آنها بکاهد. اگرجریان مشارکت به نحومطلوبی مورد توجه قرار گیرد موجب سازگاری بیشتر برنامه ها وسیاستهای اتخاذ شده با شرایط اجتماعی می شود، بدین ترتیب بسترمناسبی برای ایجاد فضاهای فرهنگی و روانی برای اجرای سیاستهای مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بوجود می آید.
براساس آنچه گفته شد، این تحقیق به دنبال آن است که نقش مشارکتهای مردمی را در توسعه شهر اردبیل بررسی نموده تا از این طریق راههای استفاده بهتر از عنصر مشارکت شهروندان در ایجاد و توسعه شهری را مشخص و معرفی نماید. با توجه به مباحث فوق اهتمام اساسی این تحقیق پاسخ به این سوال است، که نقش مشارکتهای مردمی در توسعه منطقه چهار شهر اردیبل چگونه است؟
1-2- سوالات تحقیق:
مشارکتهای مردمی چه تاثیری در توسعه خدمات شهری دارد؟
بین مشارکتهای مردمی چه تاثیری در عمران شهری دارد؟
بین مشارکتهای مردمی چه تاثیری در توسعه فرهنگی و اجتماعی دارد؟
بین مشارکتهای مردمی چه تاثیری در توسعه زیست محیطی دارد؟
1-3- فرضیه های تحقیق:
بین مشارکتهای مردمی و توسعه خدمات شهری رابطه معنی دار وجود دارد
بین مشارکتهای مردمی و عمران شهری رابطه معنی دار وجود دارد
بین مشارکتهای مردمی و توسعه فرهنگی و اجتماعی رابطه معنی دار وجود دارد
بین مشارکتهای مردمی و توسعه زیست محیطی رابطه معنی دار وجود دارد
1-4- اهداف تحقیق:
1- بررسی وضعیت مشارکتهای مردمی در منطقه چهار اردبیل
بررسی چگونگی تاثیر مشارکتهای مردمی در توسعه شهری
ارائه راهکارهایی جهت بهره مندی شهرداری از مشارکتهای مردمی
1-5- نوع روش تحقیق :
از اصطلاح روش تحقیق معانی خاص و متمایزی در متون علمی استنباط می شود که یکی از تعاریف جامع بصورت زیر می باشد :
روش تحقیق مجموعه ای از قواعد ، ابزار و راه های معتبر(قابل اطمینان) و نظام یافته برای بررســـی واقعیت ها ، کشف مجهولات و دستیابی به راه حل مشکلات است. (خاکی ، 1382: 122)
با هر تحقیق ، تلاشی سیستماتیک و روشمند به منظور دست یافتن به پاسخ یک پرسش یا راه حلی برای یک مساله است. که بر این اساس تحقیقات صورت گرفته را براساس هدف از انجام تحقیق می توان طبقه بندی نمود. این تحقیق بر مبنای هدف جزء تحقیقات کاربردی می باشد.
طبقه بندی دیگر برای تحقیقات انجام گرفته ، برحسب روش انجام تحقیق می باشد که تحقیق حاضر به روش تحقیق همبستگی انجام می گیرد. در تحقیق همبستگی هدف اصلی آن است که مشخص شود آیا رابطه ی بین دو یا چند نفر متغیر وجود دارد و اگر این رابطه وجود دارد اندازه و حد آن چقدر است. (خاکی ، 1382: 124) در این روش همبستگی دو متغیر اصلی تحقیق یعنی مشارکتهای مردمی (به عنوان متغیر مستقل) و توسعه شهری(به عنوان متغیر وابسته) مشخص می گردد.
1-6- جامعه آماری:
جامعه آماری این پژوهش را خانوارهای منطقه چهار شهر اردبیل تشکیل می دهند که تعداد آنها 20259 خانوار میباشد.
1-7- حجم نمونه و شیوه برآورد آن:
برای تعیین حجم نمونه باید دو عامل اساسی را مد نظر قرار داد: درجه دقت مورد نظر برای نمونه و میزان تغییر در جمعیت نمونه بر حسب خصوصیات اصلی مورد مطالعه (دواس، 1383: 78). در تحقیق حاضر، دقت احتمالی را 05/d= در نظر گرفته‌ایم، مقدار z نیز با 95 درصد احتمال صحت برابر با 69/1 می شود. با توجه به بررسی های اولیه و نتایج پیش آزمون مقدار p برابر با 70/0 و مقدار q برابر با 30/0 میباشد که با گذاشتن مقدار اعداد فوق در فرمول کوکران، حجم نمونه برابر با 320 نفر به دست می آید.

n=
N= 20259
z= 96/1
d=05/0
P=70/0
q=30/0
1-8- روش نمونه گیری
برای این که تمام جمعیت آماری شانس برابر جهت انتخاب شدن در نمونه داشته باشند از شیوه نمونه گیری به شیوه تصادفی ساده استفاده می شود.
1-9- ابزار گردآوری اطلاعا ت
اطلاعات مورد نیاز به شیوه میدانی و با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته گردآوری می شود.
به دلیل نوع تحقیق و همچنین گستردگی جامعه آماری و به تبع آن پیچیدگی نمونه آماری و برای دسترسی سریع تر به نظرات پرسش شوندگان بهترین روش جمع آوری داده ها در این تحقیق پرسشنامه در نظر گرفته شد. به منظور دستیابی به نتایج مورد نظر و انجام شایسته روش تحقیق از روش های زیر استفاده گردید:
1-مطالعات کتابخانه ای: جهت تدوین مبانی، تعاریف و مفاهیم نظری از منابع کتابخــانه ای استفاده شد که مهم ترین و مفیدترین مبنع موتورهای جستجو در اینترنت، بانک ها و منابع اطـلاعاتی و کتابخانه ای دانشگاه های کشور بوده است.
2-تحقیقاتی میدانی: به منظور جمع آوری اطلاعات مورد نظر و سنجش متغیر های تحقیق، از پرسشنامه استفاده شده است.
1-10- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات:
در تجزیه و تحلیل اطلاعات از نرم افزار spss استفاده شده است. با توجه به سطح سنجش متغیرهای از آزمون های مناسب از جمله آزمون ضریب همبستگی پیرسون استفاده می شود.
1-11- پایایی و روایی:
الف) روایی/ اعتبار : مقصود از روایی آن است که وسیله اندازه گیری ، بتواند خصیصه و ویژگی مورد نظر را اندازه بگیرد .( خاکی ، 1382: 131)
روایی اصطلاحی است که به هدفی که آزمون برای تحقق بخشیدن به آن درست شده است اشــاره می کند (دانایی فرد و همکاران،1387) در آزمون روایی، هدف آن است که به مشکلات و ابهام های احتمالی موجود در عبارت بندی سئوال و ساختار پرسشنامه و مواردی از این قبیل پی برد. نخست جهت روایی صوری پرسشنامه و صحت و سقم سئوالات پرسشنامه، نظر اساتید راهنما و مشاور اخذ و سپس در بین تعدادی از شهروندان توزیع و پس از اطمینان از نتایج بدست آمده ، پرسشنامه در جامعه آماری پژوهش توزیع شد.
ب) پایایی:
پایایی، ثبات و هماهنگی پاسخ ها در ابزار اندازه گیری را نشان می دهد و به ارزیابی درستی و خوب بودن ابزار اندازه گیری کمک می کند(دانایی فرد و همکاران، 1387) یعنی آزمون هایی که از آنها برای انجام تحقیق استفاده می شود، باید در هر بار استفاده نتاج یکسان و قابل اعتمادی داشته باشد. برای تعیین و محاسبه ضریب پایایی ، تکنیک های متعددی وجود دارد:
تکرار آزمون (باز آزمایی) روش معادل سازی (موازی و همتا) روش تنصیف (دو نیم کردن پرسشنامه و محاسبه همبستگی نمرات دو دسته ) کودر ریچاردسون اشاره کرد که معروفترین آن ها روش آلفــای کرونباخ می باشد.
در این تحقیق، پایایی پرسشنامه یا قابلیت اعتماد با استفاده از روش اندازه گیری آلفای کرونباخ محاسبه شد. آلفای کرونباخ یکی از روشهای محاسبه قابلیت اعتماد پرسشنامه است. این روش برای محاسبه هماهنگی درونی ابزار اندازه گیری از جمله پرسشنامه ها یا آزمون هایی که خصیصه های مختلف را اندازه گیری می کند، به کار می رود. برای محاسبه ضریب آلفای کرونباخ ابتدا باید واریانس نمره های هر زیر مجموعه سئوال های پرسشنامه (یا آزمون) و واریانس کل را محاسبه کرد. سپس با استفاده از فرمول زیر مقدار ضریب آلفا را بدست آورد.
r_a= J/(J-1) (1-(∑▒S_(j^2 ) )/S^2 )
J :تعداد زیر مجموعه سئوال های پرسشنامه یا آزمون
S :واریانس کل آزمون
:S_jواریانس زیر آزمون j ام (سرمد و همکاران، 1383).
معمولا دامنه ضریب اعتمادی آلفای کرونباخ در spss از صفر (0)به معنای عدم پایداری ، تا مثبت یک(1+( به معنای پایانی کامل قرار می گیرد. و هرچه مقدار بدست آمده به عدد مثبت نزدیکتر باشد قابلیت اعتماد پرسشنامه بیشتر می شود.
میزان آلفای متغیرهای تحقیق پس از انجام پیش آزمون بر روی 50 نفر از نمونه آماری در spss به شرح جدول زیر می باشد:
الف) مشارکت های مردمی:
متغیرشاخص هاآلفای کرون باخبعد ذهنی مشارکتاین که مردم محل در یک جا جمع می شوند و در مورد مسائل و مشکلات محله شان بحث و گفتگو می کنند، دردی را دوا نمی کند.
82/0اگر انتخاباتی در سطح محلی برای حل مشکلات محله برگزار شود، حاضر هستم در آن انتخابات کاندیدا شوم.هر شهروند وظیفه دارد بخش کوچکی از درآمدش را به صورت مالیات برای حل مشکلات محل زندگیاش هزینه کند.کلاً در جامعه ما کارهای انفرادی بهتر نتیجه بخش است.وقتی هیچ کس کاری نمی کند، به من چه مربوط که بخواهم به فکر دست اندازها یا چاله و چوله های محله مان باشم.
متغیرشاخص هاآلفای کرون باخبعد عینی مشارکتانجمن و اولیاء
91/0سازمان های غیر دولتیانجمن های خیریههیات های مذهبیانجمن های ورزشیگروه های علمیگروه های امدادیکمک در تامین هزینه های آسفالت محلههمکاری در زیباسازی محلههمکاری در نگهداری از فضای سبزب) توسعه شهری:
متغیرشاخصگویهآلفای کرون باختوسعه شهریعمران شهریآسفات کوچه ها و خیابان ها83/0کیفیت آسفالت هاکیفیت راه هااحیای بافت فرسودهایجاد و گسترش فضاهای ورزشینگهداری از بناهای تاریخیخدمات شهریتوسعه حمل و نقل عمومی89/0شسشوی معابر و خیابان هاتوسعه درمانگاه ها و داروخانه هاتفکیک و بازیافت زباله هابرف روبی خیابان هاجمع آوری به موقع زباله ها از محله هافرهنگی – اجتماعیگسترش کتابخانه ها85/0گسترش اماکن تفریحی از قبیل پارکهاایجاد فرهنگسراهازیست محیطیگسترش فضاهای سبز82/0مراقبت بهینه از فضاهای سبزایجاد و گسترش پارکهادرختکاری و نگهداری از آنها
1-12- مفاهیم و واژه های تحقیق:
مفاهیم و متغیرهای اصلی این تحقیق عبارت است از مشارکت که متغیر مستقل پژوهش است و توسعه شهری که متغیر وابسته است. در ادامه تعریف هر یک از متغیرهای فوق پرداخته می آید.
توسعه:
امروزه توسعه به معنای رشد تدریجی در جهت پیشرفته ترشدن، قدرتمندترشدن و حتی بزرگ ترشدن است. امروزه و در ادبیات علوم اجتماعی، توسعه کوششی است برای ایجاد تعادلی تحقق نیافته یا راه حلی است در جهت رفع فشارها و مشکلاتی که پیوسته بین بخش های مختلف زندگی اجتماعی و انسانی وجود دارد.
توسعه شهری را می توان مبنای تجدید ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگ و حقوقی شهر تلقی کرد که هدف آن در درجه اول بهبود شرایط زندگی شهری می باشد و دارای خطوط کلی می باشد که عبارتند از:
رفع نیازهای اقتصادی شهروندان (فراهم نمودن اشتغال و خدمات شهری مناسب)؛

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

رفع نیازهای فرهنگی و اجتماعی شهروندان (فراهم نموددن تسهیلات فرهنگی و اجتماعی)؛
رفع نیازهای زیست محیطی شهروندان (فراهم نمودن محیط زیست سالم و پایدار)؛
رفع نیازهای سیاسی شهروندان (فراهم نمودن زمینه های مشارکت سیاسی شهروندان). (محسنی تبریزی و آقا محسنی، 1389: 152).
به این ترتیب اجرای پروژه توسعه شهری یک فعالیت جمعی است و نیازمند همکاری و همیاری تمام اعضای یک شهر می باشد.
مشارکت:
«مشارکت درگیری ذهنی و عملی اشخاص در موقعیتهای گروهی است که آنان را بر می انگیزد تا برای دستیابی به هدف های گروهی یاری دهند و در مسوولیت کار شریک شوند«مشارکت درگیری ذهنی و عاطفی اشخاص در موقعیتهای گروهی است که آنان را بر می انگیزد تا برای دستیابی به هدف های گروهی یاری دهند و در مسوولیت کار شریک شوند.
مشارکت ذهنی: یعنی توانایی فرد در ارائه پیشنهاد و تصمیمگیری.
مشارکت عملی: یعنی دخالت فرد در اجرا و بهره برداری و مراقبت از یک فعالیت.
1-13- موانع و مشکلات تحقیق:
هر تحقیقی با مشکلات و محدودیت های خاصی روبروست. این تحقیق نیز با توجه از این قاعده مستثنی نبود. برخی از محدودیتها و موانعی که محقق حین اجرای پژوهش حاضر با آنها روبرو بود عبارت است از:
جامعه آماری تحقیق را سرپرستان خانوارها تشکیل می دهند پیدا کردن سرپرستان و مصاحبه با آنها زمان و وقت زیادی را از محقق می گرفت.
با توجه به موضوع تحقیق جلب اعتماد و اطمینان افراد مورد بررسی مساله دیگری بود که با توضیحات و توجیحات زیاد امکان پذیر می گشت.
پیدا کردن منابع در زمینه توسعه شهری مشکل دیگری بود که محقق با آنها روبرو بود.

در پیشینه تحقیق ابتدا به بررسی برخی تحقیقات انجام شده در ارتباط با موضوع مورد مطالعه در ادامه مبانی نظری تحقیق مورد بررسی قرار میگیرد.
2-1- بررسی تحقیقات انجام شده:
– بررسی نقش مشارکت شهروندان در مدیریت شهری با تاکید برطرح مدیریت محله ای (مطالعه موردی محله قلهک ناحیه ۵ منطقه ٣ شهرداری تهران) عنوان تحقیق غلامعلی پور و راشین بصیری است که در اولین همایش شهروندی و مدیریت محله ای ارائه گردیده است. این تحقیق با هدف بررسی میزان تمایل و مشارکت شهروندان در اداره امور محله قلهک و انجام فعالیت های مختلف فرهنگی، اجتماعی و رفاهی تدوین گردیده تا با استفاده از نتایج بدست آمده بتوان راهکارهای مناسب برای تحقق یافتن این امر در راستای مدیریت محلهای را بکار بست. با بهره گیری از پرسشنامه هایی که شامل ١٨ سوال می باشد مشخص شد که میزان اتفاق نظر افراد در ایجاد هویت بخشی، حفظ زیبا سازی و آثار قدیمی محله قلهک و تأثیر در کاهش آسیب های اجتماعی و ارتباط متقابل بین شهرداری و ساکنین و همچنین تمایل ساکنین قلهک در عضویت در کارگروهها بررسی شده است (غلامعلی پور و راشین بصیری، 1387: 87).
– تحلیلی بر سنجش عوامل موثر بر مشارکت شهروندان در مدیریت شهری: (مطالعه موردی، منطقه ۴ شهر تبریز) توسط مسعود تقوایی ، رسول بابا نسب ، چمران موسوی انجام گرفته است. این تحقیق با هدف تحلیل سنجش عوامل موثر بر مشارکت شهروندان در مدیریت شهری و بر اساس یافته ها و نتایج یک بررسی میدانی از منطقه ۴ شهر تبریز تهیه شده است. روش جمع آوری اطلاعات بر مبنای کتابخانه ای، اسنادی ونیز میدانی (پرسشنامه ای) و نوع تحقیق کاربردی – توسعه ای و روش مطالعه اسنادی- تحلیلی وپیمایشی بوده است. برای تجزیه وتحلیل داده ها از نرم افزار spss استفاده شده است. روشهای آماری مورد استفاده در این تحقیق کندال، رگرسیون چند متغیره واسپیرمن است. ودر نهایت ، از این پژوهش نتایج زیر بدست آمده است:
1- ارزیابی شهروندان از پیامدهای مشارکت مثبت بوده، بیشتر شهروندان معتقد بودند که می توانند با مشارکت در مدیریت شهری تاثیرگذار باشند. مطالعات به دست آمده نشان می دهد که بیشترین مشارکت، برگزاری مراسم و جشن های محلی وکمترین مشارکت مربوط به اطلاع رسانی مشکلات به مدیران شهری بوده است.
2- هر چه میزان رضایتمندی افراد از خدمات رسانی مدیران شهری بیشتر باشد به همان میزان تمایل به مشارکت در مدیریت شهری افزایش می یابد که این میزان مشارکت در محدوده مورد مطالعه ۴٢ درصد است.
3- مطالعات به دست آمده نشان می دهد که هر چه احساس مالکیت ، یعنی مدت زمان سکونت ونوع مالکیت (ملکی ) بیشتر باشد به همان اندازه مشارکت افزایش پیدا می کند.مطالعات صورت گرفته، نشان دهنده این است که در محدوده مورد مطالعه، احساس مالکیت تعیین کننده مشارکت در مدیریت شهری است.
4- واینکه وضعیت اقتصادی واجتماعی شهروندان بر مشارکت تعیین کننده است، که با بررسی متغیرهای اقتصادی واجتماعی مشخص شد با بهتر شدن وضعیت اقتصادی واجتماعی میزان مشارکت هم بالا می رود (تقوایی و همکاران، 1388: 101).
– فضیله خانی در رساله دکترای خود تحت عنوان «جایگاه و نقش اشتغال زنان در فرایند توسعه روستایی» در سال 1375، به عوامل موثر در مشارکت زنان روستایی در بازار کار اشاره کرده و مهمترین عوامل را در سطح درآمد خانوار، میزان مالکیت زمین و عوامل فردی از جمله سطح سواد زنان، بعد خانوار و دوره های زندگی ذکر کرده اند(خانی،1375: 123).
– کاظم رستمی در پایان نامه کارشناسی ارشد خود در سال1383 در محدوده جغرافیایی بخش فلاورد شهرستان لردگان ، نقش مشارکت مردمی در توسعه روستایی با تأکید برمشارکت سنتی و جدید را مورد بحث قرار داده است .نتایج حاصل از این تحقیق نشان می دهد که هر چند در مجموع بین مشارکت سنتی و جدید روستائیان در بخش فلاورد تفاوت معناداری وجود ندارد ولی این تفاوت در مصادیق مشارکت سنتی و جدید چشمگیر است (رستمی، 1383: 2).
– پایان نامه بررسی راههای جلب مشارکت اقتصادی اجتمایی زنان روستایی با تأکید بر نهادهای سنتی مورد مطالعه شهرستان سوادکوه که توسط خدیجه رضایی قادری در سال 1383برای اخذ درجه کارشناسی ارشد تهیه و تدوین شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که بین متغیر ویژگیهای فردی (سن، تحصیلات، تعداد فرزندان، تعداد فرزندان زیر 6 سال) با میزان مشارکت رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین بین درآمد ماهانه و میزان مشارکت رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد. یعنی هر چه درآمد بالاتر باشد امکان مشارکت بیشتر است. بین نگرش زنان نسبت به خود و میزان مشارکت آنان رابطه منفی وجود دارد و همچنین زنان تمایل بیشتری به شرکت در سازمانهای غیر دولتی از خود نشان می دهند. همچنین نتایج تحقیق نشان می دهد که سطح تحصیلات و ورود فن آوری و ناتوانی جسمی زنان قدیمی و بی تجربگی نسل نو به ترتیب اولویت از عوامل فروپاشی نهادهای سنتی می باشد. همچنین بررسیها نشان می دهد که زنان تمایل بیشتری به مشارکت در نهادهایی را که مختص زنان باشد و تسهیلات ویژه ای برای آنان در نظر بگیرد نهادی که افزایش درآمد داشته باشد و همچنین از صلاحیتهای اخلاقی برخوردار باشد را در اولویت نخست قرار دادند(رضایی قادری1383: 4).
– پایان نامه ای با عنوان نقش مشارکت مردمی در توسعه روستایی با تأکید بر جایگاه جوانان از نظر دولت و مردم در شهرستان بابلسر از توابع بخش فریدونکنار توسط هادی شاکری در سال 1380 تألیف شده و نتایج حاکی از آن است تحقق کامل توسعه روستایی در روستاهای بخش فریدونکنار منوط به مشارکت ارادی و داوطلبانه جوانان در طرحهای توسعه روستایی و ایجاد تشکیلاتی است که حضور مؤثر جوانان را در طرحهای توسعه روستایی تضمین می کند. همچنین نتایج تحقیق نشان می دهد که بین توسعه روستایی و سطح مهارت و آموزش جوانان مناطق روستایی برای مشارکت در طرحهای توسعه روستایی ارتباط مستقیم وجود دارد( شاکری، 1380: 5).
– محمد زاهدی اصل (1377) پژوهشی تحت عنوان “بررسی چگونگی مشارکت خانوارهای زلزله زده اردبیل در بازسازی مناطق آسیب دیده” اجرا نموده است. در این پژوهش پدیده مشارکت به عنوان یکی از مشخصههای مربوط به توسعه بررسی شده است. سوال اصلی این پژوهش چنین بیان شده: میزان مشارکت افراد زلزله زده اردبیل با توجه به ویژگی های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آنها در امر ساخت و ساز اماکن آسیب دیده چگونه بوده است؟ این پژوهش از روش پژوهش توصیفی از نوع پیمایشی استفاده نموده و واحد تحلیل آن خانوار است. حجم نمونه 635 خانوار و روش نمونه گیری تصادفی ساده و جمع آوری اطلاعات از طریق مصاحبه ساختار یافته انجام پذیرفته است. در آزمون فرضیه های مربوط به متغیر مشارکت و متغیرهای مطروحه دیگر نتایج چنین است: بین میزان مشارکت و سطح سواد، سن، وضعیت سلامتی رؤسای خانوار، رابطه معنادار وجود دارد. فرض رابطه بین سواد روسای خانوار و مشارکت با 98 درصد اطمینان صحیح است. بین سن و میزان مشارکت نیز رابطه معکوس وجود دارد. بین سلامت روسای خانوار، و میزان مشارکت آنان رابطه معنادار وجود دارد. بین جنس و میزان مشارکت رابطهای وجود ندارد. در آزمون دومین فرضیه یعنی رابطه مشارکت و ویژگیهای خانوادگی با ابعاد حجم خانوار، وضعیت تأهل و تعداد فرزندان ذکور در هر سه بعد رد شد. بین میزان مشارکت و مقدار زمین زیر کشت و نوع مالکیت آن تفاوتی دیده نشده است ولی این تفاوت در میزان مشارکت و مجموع درآمد رئیس خانوار تایید شد. در آزمون فرضیه سوم نتیجه میشود که بین میزان مشارکت و مقدار زمین زیر کشت و مالکیت زمین مزروعی و همچنین درآمد روسای خانوار رابطه معناداری دیده نمیشود. فرضیه چهارم مبنی بر رابطه بین مشارکت و وضعیت سکونت فعلی هم تایید شد. بالاخره فرضیه پنجم که موید رابطه بین میزان مشارکت و میزان تخریب منزل بود با اطمینان 99 درصد تایید می شود. رابطه معکوس برای میزان مشارکت ومیزان تخریب منزل مسکونی تایید شد. رضایت از کمک های دریافتی از دولت، میزان بی شتری از مشارکت را به همراه داشت. رؤسای خانوار مخالف با ابقای روستا رغبتی برای مشارکت نداشتند.
– ژاله شادی طلب(1381) در گزارش خود از طرح پژوهشی” مشارکت زنان” که در مرکز مطالعات و تحقیقات زنان دانشگاه تهران انجام شده است، به این مطلب اشاره مینماید که کنترل شهروندی عالیترین سطح و نوع مشارکت است. در این گونه مشارکت، مردم در تصمیم گیری هایی که در زندگی روزانه آنها را تحت تأثیر قرار میدهد دخالت میکنند. مساله این پژوهش شناخت متغیرهایی بوده است که موفقیت مردم را در کنترل امور جامعه تضمین می کند. شناخت انواع مشارکت اجتماعی زنان و عوامل مرتبط با آن هدف این پژوهش بوده است و بر پایه یافته های پژوهشی در شهر تهران تدوین شده است. در مجموع شش نوع مشارکت: مدنی، حمایتی، فرهنگی- تفریحی، محلی، مذهبی- خیریه ای و شرکت در فعالی تهای انقلابی شناخته شده که در این بین میانگین مشارکت مدنی پایین تر و میانگین مشارکت مذهبی- خیریه ای بالاتر از سایر انواع مشارکت است. به طور کلی نیز میزان مشارکت اجتماعی زنان شهر تهران در سطح پایینی قرار دارد.
– محمد علی فرهادی(1385) در پژوهش خود با عنوان” بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر مشارکت اجتماعی” (مورد دانشجویان دانشگاه تهران) هدف از پژوهش را شناخت عوامل اجتماعی مؤثر بر مشارکت اجتماعی دانشجویان اعلام نموده است. مشارکت در این پژوهش به مثابه کنش در نظر گرفته شده است. از این منظر تمام قواعد و اوصاف کنش در مشارکت اجتماعی نیز صدق میکند. چارچوب مفهومی پژوهش نیز مشارکت را در مقام کنش در نظر گرفته و چارچوب نظری نظام عمومی کنش پارسونز و نظریه کنش بوردیو را با یکدیگر تلفیق نموده است. با تکیه بر مباحث نظری، سرمایه اجتماعی، سرمایه اقتصادی، سرمایه فرهنگی و احساس بیقدرتی از متغیرهای مهم در تبیین مشارکت اجتماعی کنشگران هستند. جمعیت آماری این پژوهش دانشجویان مشغول به تحصیل در چهارده دانشکده، دانشگاه 84 هستند. نمونه گیری پژوهش با روش تصادفی انجام شده و با استفاده از فرمول کوکران – تهران تعداد 378 نفر از دانشجویان به عنوان جمعیت نمونه انتخاب شده اند. اطلاعات مربوط به مفاهیم و متغیرها با تکنیک پرسشنامه و از طریق مصاحبه حضوری گردآوری شده است. بر مبنای نتایج این پژوهش و بر اساس آزمون تحلیل رگرسیون متغیرهای مورد نظر مذکور به علاوه متغیرهای جنس و مقطع تحصیلی دانشجویان در مجموع 20 درصد واریانس مشارکت اجتماعی را تبیین کردهاند. بر اساس تحلیل مسیر سرمایه اجتماعی و اعتماد از مهم ترین متغیرهای اثرگذار بر مشارکت اجتماعی در این پژوهش بودهاند. عکس العمل کنشگر در برابر موقعیت های متفاوت بسته به میزان اعتماد او به موقعیت پیش روی اوست. اعتماد به روابط بین گروهی، اعتماد به روابط برون گروهی و همچنین اعتماد به نظام های انتزاعی جامعه از وجوه سرمایه اجتماعی و اعتماد است که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است. بررسی مشارکت در دو سطح عینی و ذهنی به تعمیق این رابطه کمک می کند. میانگین مشارکت ذهنی جمعیت مورد بررسی بیش از مشارکت عینی آنهاست. از آ نجا که جمعیت این پژوهش دانشجویان و جوانان هستند، می توان گفت دانشجویان که جوانانی فرهیخته اند و کنش های آنها متأثر از محیط دانشگاهی و سطح سوادشان است، در سطح ذهنی مشارکت جوتر هستند و مشارکت پایین آنها در سطح عینی ناشی از موانع ساختاری رفتارهای مشارکتی در گروه های داوطلبانه در ایران است. این موانع ساختاری در نظام فرهنگی و سیاسی جامعه حاضر ایران قابل ردیابی است.
– در بررسی لیلا یزدان پناه (1382) که تحت عنوان” عوامل موثر بر مشارکت اجتماعی” انجام شده است، هدف از پژوهش شناخت بسترها و زمینهای مناسب و امکانات و شرایط لازم جهت حصول هرچه بیش تر مشارکت اجتماعی در ابعاد مختلف بوده است. این پژوهش با روش پیمایشی انجام شده است و جامعه آماری این پژوهش را شهروندان 18 سال و بالاتر ساکن در مناطق 22 گانه تهران تشکیل دادهاند. نظریه کنش اجتماعی پارسونز به عنوان چارچوب نظری اصلی تعیین گردید و مشخص شد که عوامل خانوادگی، شخصیتی، اجتماعی، فرهنگی دست به دست هم داده و فرد را نامشارکت جو بار میآورد. از جمله عوامل خانوادگی یادگیری برقراری رابطه با دیگران و مشارکت اعضای خانواده در فعالیت های اجتماعی نقش قابل ملاحظه ای در میزان مشارکت اجتماعی افراد مورد بررسی داشته است. در بررسی نظام شخصیتی نیز مشخص شد امید به آینده، فعال گرایی، تعهد اجتماعی، دلبستگی اجتماعی، اعتماد اجتماعی و … و میزان آنها بر مشارکت اجتماعی در ابعاد مختلف رسمی و غیررسمی اثر گذار است. از طرف دیگر پیوند فرد با جامعه و برقراری رابطه با آن و گسستگی او از این جامعه به محیط اجتماعی و فرهنگی و مخصوصاً به احساس بیگانگی و بی قدرتی و نابسامانی و در یک مفهوم احساس جدایی فرد از جامعه باز می گردد. در ادامه دسترسی به امکانات و فرصتهای آموزشی، ارزشها در زندگی و میزان آگاهی افراد از مشارکت و ارزیابی از موانع موجود در جامعه و … بر مشارکت اجتماعی افراد و میزان آن اثرگذار است.
نگاهی اجمالی بر نتایج تحقیقاتی که به آنها اشاره شد، حاکی از اجماع و اتفاق نظر بر جلب مشارکت و همکاری مردم و شهروندان در اداره امور شهر توسط سازمانهای شهری است. برخی نتایج نشان می دهد؛ ارزیابی شهروندان از پیامدهای مشارکت در امور شهر مثبت بوده، بیشتر شهروندان معتقد هستند که می توانند با مشارکت در مدیریت شهری تاثیرگذار باشند. با این حال تحقیقی که به طور مستقیم نقش مشارکتهای مردمی را توسعه شهری بررسی نماید انجام نشده است.
2-2- مبانی نظری:
تحقیق حاضر از دو مفهوم اصلی تشکیل شده است: مشارکت و توسعه شهری. بنابراین در بخش نظری این دو مفهوم و چگونگی ارتباط آنها بررسی می گردد که در نهایت مدل مفهومی براساس بحث های انجام شده ارائه می گردد.
2-2-1- توسعه:
«توسعه» به عنوان فرایندی چند بعدی و پیچیده پس از جنگ جهانی دوم به صورت فراگیر توسط اقتصاددانان و جامعه شناسان وارد ادبیات علوم اجتماعی شد. این اصطلاح بویژه در کشورهای آفریقایی، آسیایی و آمریکای جنوبی مترادف با دگرگونی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در نظر گرفته می شد. با نگاهی ریشهای به این مفهوم، میتوان ردپای آن را، در اندیشه متفکران خوش بین دوران روشنگری و پس از آن متفکران قرن نوزدهم جستجو کرد. به نظر هولم و ترنر «تاکید توسعه بر کنش آگاهانه برای تغییرات مطلوب در جامعه استوار است» و سیاستها و برنامههای توسعه برای جلوگیری از بازی آزادانه ی نیروهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی طراحی می شوند ترنر، 1990: 6). توسعه در حوزه های مختلف مطرح است که از جمله این حوزه ها توسعه شهری است. در اینجا اشاره به مفهوم و ابعاد توسعه شهری می شود.
2-2-2- مفهوم توسعه:
اصطلاح توسعه به صورت فراگیر پس از جنگ دوم جهانی مطرح شده است. واژه توسعه در لغت به معنای خروج از «لفاف» است. در قالب نظریه نوسازی، لفاف همان جامعه سنتی و فرهنگ و ارزش های مرتبط با آن است که جوامع برای متجدد شدن باید از این مرحله سنتی خارج شوند. در عین حال از دید فرهنگ لغت لانگمن امروزه توسعه به معنای رشد تدریجی در جهت پیشرفته ترشدن، قدرتمندترشدن و حتی بزرگ ترشدن است. امروزه و در ادبیات علوم اجتماعی، توسعه کوششی است برای ایجاد تعادلی تحقق نیافته یا راه حلی است در جهت رفع فشارها و مشکلاتی که پیوسته بین بخش های مختلف زندگی اجتماعی و انسانی وجود دارد. به عنوان مثال حتی در کشورهای پیشرفته نیز پیشرفت فکری و اخلاقی انسان با پیشرفتهای تکنولوژیک همسانی ندارد و یا اینکه فرهنگ عامه با تکنیکهای وسایل ارتباط جمعی هماهنگی ندارد. به طور کلی توسعه جریانی است که در خود تجدید سازمان و سمت گیری متفاوت کل نظام اقتصادی- اجتماعی را به همراه دارد. توسعه علاوه بر این که بهبود میزان تولید و درآمد را دربردارد، شامل دگرگونیهای اساسی در ساخت های نهادی، اجتماعی- اداری و همچنین طرز تلقی ها و دیدگاههای عمومی مردم است. توسعه در بسیاری از موارد حتی عادات و رسوم و عقاید مردم را نیز در بر می گیرد.
برخی از اندیشمندان از مجموع نظرات توسعه را به معنای بازسازی جامعه بر اساس اندیشه ها و بصیرت های تازه تعبیر می نمایند. این اندیشه ها و بصیرت های تازه در دوران مدرن شامل سه اندیشه “علم باوری”، “انسان باوری” و “آینده باوری” است. به همین منظور باید برای نیل به توسعه سه اقدام اساسی درک و هضم اندیشههای جدید، تشریح و تفضیل این اندیشه ها و ایجاد نهادهای جدید برای تحقق عملی این اندیشه ها صورت پذیرد (فیروزنیا، ١٣٨٢: 34).
برنشتاین در خصوص توسعه از بار ارزشی آن و عدم مخالفت افراد با آن سخن به میان می آورد. در عین حال وی توسعه را در اشتیاق برای غلبه بر سوء تغذیه، فقر و بیماری که شایع ترین و مهم ترین دردهای بشری هستند، دانسته و از جمله اهداف توسعه به شمار می برد (ازکیا، 1379: 8).
دادلی سیرز، توسعه را جریانی چند بعدی می داند که تجدید سازمان و سمت گیری متفاوت کل نظام اقتصادی و اجتماعی را به همراه دارد. به عقیده وی توسعه علاوه بر بهبود میزان تولید و درآمد، شامل دگرگونی اساسی در ساخت های نهادی، اجتماعی، اداری و همچنین طرز تلقیها و وجه نظرهای مردم است. توسعه در بسیاری از موارد حتی عادات و رسوم و عقاید مردم را نیز در بر می گیرد(همان، 8). از منظر برخی محققان توسعه، در تعریف توسعه نکاتی را باید در نظر داشت که مهم ترین آنها عبارتند از این که اولا توسعه را مقوله ارزشی تلقی کنیم، ثانیا آن را جریانی چند بعدی و پیچیده بدانیم، ثالثا به ارتباط و نزدیکی آن با مفهوم بهبود توجه داشته باشیم. همچنین برخی نیز معتقدند که توسعه را باید برحسب پیشرفت به سوی اهداف رفاهی نظیر کاهش فقر، بیکاری و نابرابری تعریف کرد.
از همین رو و بر همین مبناست که گاهی توسعه به معنای کاهش فقر، بیکاری، نابرابری، صنعتی شدن بیشتر، ارتباطات بهتر، ایجاد نظام اجتماعی مبتنی بر عدالت و افزایش مشارکت مردم در امور سیاسی جاری تعریف می گردد (ازکیا، 1379: 9).
2-2-3- سیر تاریخی مفهوم توسعه:
مطالعه درباره توسعه تاریخچه طولانی ندارد و عمدتاً به ساله ای دهه ۵٠ باز برمی گردد، زمانی که جنگ جهانی دوم تمام شده بود و مستعمرات آسیایی و آفریقایی رفته رفته به استقلال رسیدند و به سمت توسعه حرکت کردند و کشورهای اروپایی هم به دنبال خرابیها و ویرانی های جنگ جهانی دوم به دنبال بازسازی و توسعه بودند. در چنین شرایطی و در فضای سیاسی دهه ١٩۵٠ محققان علوم اجتماعی به صورت فعال درباره مسائل مربوط به کشورهای عقب افتاده و توسعه نیافته به مطالعه پرداختند. به طور کلی در دوران پس از جنگ سه تعریف در پژوهش های توسعه توفق بیشتری داشتند: ابتدا در مطالعات سالهای دهه ١٩۵٠ توسعه با “رشد اقتصادی” برابر گرفته شد و در شکل افزایش «تولید ناخالص ملی» و یا به صورت افزایش درآمد سرانه در یک کشور اندازه گیری می شد. با مشخص شدن نتایج ناگوار سال های اولیه که طی آن هر چند درآمد ملی کشورها به صورت چشمگیری افزایش یافته بود، بخش عظیم جمعیت فقیر جوامع هیچ بهره ای از آن نبرده بودند، تعریف و پیش فرض های نخست کنار گذاشته شد.
در تعریف دوم، توسعه اگر چه همچنان بر مبنای «رشد اقتصادی» تعریف می شد، اما این رشد لزوماً با کاهش نابرابری و شعار «فقر زدایی» همراه بود و در نتیجه، توسعه با معیار بهبود شرایط اجتماعی سنجیده می شد. در تعریف سوم، علاوه بر تامین نیازهای اقتصادی، مسائل سیاسی و فرهنگی نیز مورد توجه قرار گرفت. این تعریف به دلیل جاذبه های خود به صورت وسیع مورد استقبال قرار گرفت، اما به جهت ابهامات و تنوع، هیچ مقیاس واقعی برای سنجیدن وجود نداشت. همین ضعف باعث غلبه تعریف دوم در مطالعات شد. در مجموع مراد از توسعه عبارت است از «روندی چند بعدی که طی آن جوامع استانداردهای زندگی خود را ارتقا می بخشند، نابرابریها را کاهش می دهند. فقر را از اعضای خود می زدایند» با توجه به تازگی مباحث و تعدد چشم اندازها، مناظره علمی پرشوری به وجود آمده بود که در ادبیات توسعه جنگ نظریه ها نام گرفت. این مناظره، بویژه با توجه به قطب بندی های سیاسی شرق و غرب با گرایشهای ایدئولوژیک جانبدارانه و تب آلود آمیخته و در نتیجه از بی طرفی، که یک پژوهش آکادمیک نیازمند آن است، به درجات مختلف دور شد. اگرچه در عرصه نظریه های توسعه تنوع و کثرت وجود دارد، معمولاٌ مکاتب توسعه در چند مکتب عمده طبقه بندی می شوند. درباره توسعه سه مکتب (نوسازی، وابستگی و نظام جهانی) به صورت گسترده به نظریه پردازی پرداخته اند. تمام نظریات مربوط به توسعه به نوعی توسعه را صرفاً یک مسئله اقتصادی می دانند و معیارهای و شاخص های اجتماعی و زیست محیطی آن را یا نادیده می گیرند یا بدان کمتر توجه می کنند. خیلی از کشورها با آنکه آمارها و ارقام مربوط به رشد اقتصادی شان بالا بود کماکان استانداردهای زندگی و رفاه مردم در پایین ترین سطح بود. به دنبال شروع برنامه های توسعه ای کشورهای جهان سوم و در اثر استخراج های بی رویه و انتشار گازهای گلخانه ای و تخریب محیط زیست رفته رفته بحران های زیست محیطی حالت جدی به خود گرفت بنابراین لازم بود تا از مفهوم توسعه بازتعریف دیگری شود تا بتواند هم تمام ابعاد زندگی اجتماعی انسان را دربر بگیرد و از طرفی آسیبی به محیط زیست وارد نگردد و امکان توسعه برای آینده و نسل های بعد نیز فراهم باشد. این امر در اواخر دهه ٨٠ در کنفرانس استکهلم شروع شد.
توسعه فرایندی تصور می شد که طی آن جوامع مختلف از شرایط اولیه عقب ماندگی و توسعه نیافتگی با عبور از مراحل تکاملی کم و بیش یکسان و تحمل دگرگونی های کیفی و کمی به جوامع توسعه یافته تبدیل خواهند شد. این تلقی ایدئولوژیک از توسعه، در پرتو نقدهای متنوع و بسیار، در دهه ١٩٧٠ و بخصوص در سال های دهه ١٩٨٠ به بن بست رسید. توسعه روندی بود که به رغم امیدهایی که در دهه های گذشته به آن گره خورده بود، جز افزایش فقر و نابرابری ثمری برای کشورهای جهان در بر نداشت، بنابراین توسعه پایدار در واقع راه حلی بود برای معمای توسعه در شرایط متحول سال های پایانی قرن بیستم.
2-2-4- توسعه از منظر صاحب نظران:

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید